Tabletka dzień po: jak działa i w jakim czasie

Dwie substancje, dwa okna czasowe

Dział antykoncepcji awaryjnej obejmuje w Polsce dokładnie dwie substancje czynne, różniące się dopuszczalnym czasem od stosunku. Poniższe zestawienie porządkuje je według tego kryterium oraz kategorii dostępności odczytanej z rejestru produktów leczniczych. Tabela nie porządkuje preparatów według skuteczności i nie służy do samodzielnego wyboru: rozstrzyga o nim lekarz po ocenie sytuacji.

Zasada wspólna dla obu pozycji brzmi: im wcześniej, tym lepiej. Skuteczność jest najwyższa w pierwszych godzinach i spada z każdą dobą, dlatego górna granica okna to termin ostateczny, a nie termin docelowy. Po upływie właściwego okna preparat nie działa i sprawa wymaga innego postępowania.

Na czym polega mechanizm

Obie substancje działają na oś sterującą owulacją. Blokują lub opóźniają wyrzut hormonu luteinizującego, który uruchamia pęknięcie pęcherzyka i uwolnienie komórki jajowej. Jeżeli owulacja nie nastąpi, plemniki obecne w drogach rodnych nie napotkają komórki jajowej, a ich zdolność do zapłodnienia wygasa w ciągu kilku dni.

Różnica między nimi ma podłoże farmakologiczne. Lewonorgestrel traci skuteczność, gdy wyrzut hormonu luteinizującego już się rozpoczął, natomiast octan uliprystalu działa również w tej późniejszej fazie, co przekłada się na szersze okno czasowe. Z tego samego powodu obu substancji nie łączy się ze sobą w jednym cyklu: działają na ten sam mechanizm i wzajemnie osłabiają swoje działanie.

Czego antykoncepcja awaryjna nie robi

Nie przerywa istniejącej ciąży. Jeżeli do zagnieżdżenia zarodka już doszło, żadna z tych substancji nie ma na ten proces wpływu i nie szkodzi rozwijającej się ciąży. To rozróżnienie jest źródłem największej liczby nieporozumień w tym dziale i warto je znać przed podjęciem decyzji.

Nie chroni też przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową i nie zabezpiecza przed kolejnymi stosunkami w tym samym cyklu. Nie jest wreszcie metodą stałą: obciąża organizm wyższą dawką hormonu niż antykoncepcja regularna i nie nadaje się do powtarzalnego stosowania. Powtarzające się sięganie po nią jest sygnałem, że warto omówić z lekarzem stałą metodę zabezpieczenia, opisaną w wpisie o recepcie na tabletki antykoncepcyjne.

Kategoria dostępności w Polsce

Wszystkie preparaty antykoncepcji awaryjnej obecne dziś w polskim rejestrze produktów leczniczych mają kategorię Rp, czyli są wydawane wyłącznie na receptę. Dotyczy to zarówno preparatów lewonorgestrelu, jak i octanu uliprystalu, bez wyjątków. Stan ten można zweryfikować samodzielnie w Rejestrze Produktów Leczniczych.

Zasady dostępności w tym dziale zmieniały się w Polsce kilkukrotnie, dlatego informacje z artykułów sprzed kilku lat bywają nieaktualne. Stan wiążący jest zawsze ten wynikający z rejestru na dzień, w którym pacjentka realizuje receptę. Wystawione dokumenty widoczne są na Internetowym Koncie Pacjenta, a sposób posługiwania się kodem opisuje wpis o kodzie, numerze PESEL i IKP.

Sytuacje, w których liczy się nie tylko czas

Na ocenę sytuacji wpływa kilka okoliczności poza samym czasem od stosunku. Znaczenie ma masa ciała, ponieważ przy wyższych wartościach wskaźnika masy ciała skuteczność lewonorgestrelu wyraźnie spada. Istotne są też przyjmowane równolegle leki: preparaty indukujące enzymy wątrobowe, w tym część leków przeciwpadaczkowych, ryfampicyna oraz ziele dziurawca, obniżają stężenie obu substancji.

Osobną okolicznością są wymioty. Jeżeli wystąpią w krótkim czasie po przyjęciu preparatu, może być konieczne powtórzenie postępowania, o czym rozstrzyga lekarz. Ma też znaczenie, czy pacjentka stosuje antykoncepcję hormonalną na stałe: octan uliprystalu wchodzi z nią w interakcję, więc powrót do stałego schematu wymaga zachowania odstępu.

Wszystkie te okoliczności warto opisać we wniosku, ponieważ przesądzają o wyborze postępowania, którego zasadność ocenia lekarz. Sam przebieg sprawy oraz zakres informacji, jakich potrzebuje lekarz, opisuje wpis o recepcie na antykoncepcję awaryjną; dział prowadzi tabletka dzień po.